“ราชินีแห่งผ้าไหมไทย”: มรดกภูมิปัญญาผ้าไหมแพรวาแห่งชุมชนบ้านโพน

 

ชุมชน “บ้านโพน” ตำบลบ้านโพน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ถูกเรียกขานตามลักษณะที่ตั้งภูมิศาสตร์ที่เป็นพื้นที่สูง มีชาวบ้านกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไท ที่มีภาษาพูด วัฒนธรรม และภูมิปัญญา “การทอผ้าไหมแพรวา” ที่สะท้อนให้เห็นถึงอัตลักษณ์อันโดดเด่น จนได้รับการยอมรับว่าเป็นผ้าทอที่มีความงดงามและได้รับการขนานนามว่า “ราชินีแห่งผ้าไหมไทย”

 

จุดเปลี่ยนสำคัญของผ้าไหมแพรวาเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2520 ในโอกาสที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร รัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมพสกนิกรที่อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ โดยมีสตรีชาวผู้ไทแต่งกายห่มสไบเฉียงแพรวาสีแดง อันเป็นชุดพื้นเมืองผู้ไท เข้าเฝ้ารับเสด็จฯ เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทอดพระเนตรเห็น ทรงสนพระราชหฤทัยในลวดลายที่ประณีตและความเป็นเอกลักษณ์ของผ้าไหมแพรวา ทรงรับการทอผ้าไหมแพรวาเข้าไว้ในโครงการศิลปาชีพพิเศษในเวลาต่อมา

 

ผ้าไหมแพรวา ยังมีลวดลายพิเศษนามว่า “พันมหา” อันเป็นลายประจำอำเภอคำม่วง ได้รับแรงบันดาลใจมาจากดอกพันมหา ซึ่งเป็นไม้ที่พบได้ทั่วไปในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวมถึงภูมิภาคอื่น โดยมีชื่อเรียกแตกต่างกันออกไป เช่น ดองดึง ดาวดึง หัวขวาน หัวฟาน ลักษณะของดอกจะเป็นดอกเดี่ยวมีกลีบแยกออกจากกัน มีสีเหลืองและสีแดงสด โดยได้นำลายพันมหามาพัฒนาเป็นลายช่อปลายเชิง ทำให้แพรวาดูมีความงดงามและมีลวดลายเฉพาะที่มีความสวยงามไม่เหมือนใคร

 

นอกจากนี้ ชุดผู้ไทยังได้ปรากฏในการ “ฟ้อนภูไท” ซึ่งเป็นศิลปะการร่ายรำของกลุ่มชาติพันธุ์ภูไท นิยมแสดงในประเพณีที่สำคัญ รวมถึงแสดงเพื่อต้อนรับแขกเมือง โดยการฟ้อนภูไทแห่งบ้านโพนนี้ ได้มีการรำทูลเกล้าถวายสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระราชวังไกลกังวล จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เมื่อ พ.ศ. 2521 ทั้งนี้ ชาวบ้านโพนได้มีการคิดค้นท่ารำขึ้นมาใหม่ตามสมัยนิยมพร้อมไปกับรักษาความอ่อนช้อยและงดงามตามเอกลักษณ์การฟ้อนแบบดั้งเดิม

 

ผ้าไหมแพรวาและการฟ้อนภูไทจึงมิได้เป็นเพียงงานหัตถกรรมหรือศิลปะการแสดง หากแต่เป็น “ทุนทางวัฒนธรรม” ที่สะท้อนความรู้ ความเชื่อ และอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไท ซึ่งยังคงสืบทอดและปรับตัวอย่างต่อเนื่องในสังคมร่วมสมัย

 

ขอบคุณภาพจาก

- คุณไกรวิทย์ นรสาร

- สถาบันวิจัยศิลปะและวัฒนธรรมอีสาน มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

- คณะศิลปกรรมศาสตร์และวัฒนธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

 

รู้จักชุมชน “บ้านโพน” เพิ่มเติม : https://wikicommunity.sac.or.th/community/1021

 

รู้จักพิพิธภัณฑ์ ศูนย์วัฒนธรรมผู้ไทย ผ้าไหมแพรวา บ้านโพน เพิ่มเติม : https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/977

 

รู้จักพิพิธภัณฑ์ ศูนย์ศิลปวัฒนธรรมผู้ไทยผ้าไหมแพรวา เฉลิมพระเกียรติ 60 พรรษา สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เพิ่มเติม : https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/1497

 

รู้จักกลุ่มชาติพันธุ์ผู้ไท https://ethnicity.sac.or.th/database-ethnic/191/