ชาวบ้านห้วยเล็บมือเดิมอพยพมาจากหมู่บ้านพงวิน แขวงคำม่วน ตอนใต้ของสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว เป็นชนเผ่าไทเทิง (หรือที่ภาษาพื้นบ้านเรียกว่า ข่า) เนื่องจากเกิดสงครามศึกฮ่อ ประมาณปี พ.ศ. 2388 ทำให้ชาวบ้านบางกลุ่มถูกจับไปเป็นทาส ในเวลาต่อมา คุณพ่อเดอลาเลกซ์ ครูสอนศาสนาชาวฝรั่งเศส ได้ไถ่คนเหล่านั้นให้มีอิสระ หลังจากนั้น ผู้นำชนเผ่า ได้แก่ นายหลวง เสาะก่าน นายเพีย ท้าวดี และนายเพียรชัย คุณสิงห์ จึงได้พากันชักชวนพี่น้องไทเทิงจำนวนหนึ่ง ล่องแพมาตามลำน้ำหินบูน (ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงตรงข้ามอำเภอท่าอุเทน จังหวัดนครพนม) และพักอยู่บริเวณปากแม่น้ำหินบูนระยะหนึ่ง ก่อนล่องแพทวนน้ำโขงขึ้นไปยังบ้านห้วยเซือม โดยอาศัยอยู่ที่นั่นประมาณ 2 ปี

ต่อมาเนื่องจากเห็นว่าพื้นที่บ้านห้วยเซือมไม่เหมาะแก่การตั้งถิ่นฐานและทำมาหากิน ชาวบ้านจึงย้ายลงมาอยู่ที่ท่าศาลา (ปัจจุบันเป็นป่าช้าชาวพุทธ หมู่บ้านหนองคังคา ตำบลหนองเดิ่น อำเภอบุ่งคล้า จังหวัดบึงกาฬ) เป็นเวลา 2 ปี แต่สภาพพื้นที่ก็ยังไม่เหมาะสม จึงย้ายขึ้นมาอาศัยอยู่ที่หมู่บ้านภูทอก ซึ่งต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น “บ้านห้วยเล็บมือ” จนถึงปัจจุบัน

บ้านห้วยเล็บมือ หมู่ที่ 5 มีพื้นที่ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ตำบลหนองเดิ่น อำเภอบุ่งคล้า จังหวัดบึงกาฬ โดยมีอาณาเขตติดต่อกับตำบลและอำเภอใกล้เคียง ดังนี้

• ทิศเหนือ ติดต่อกับ สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว
• ทิศใต้ ติดต่อกับ ตำบลบุ่งคล้า อำเภอบุ่งคล้า
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอบุ่งคล้า
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับ ตำบลบ้านต้อง อำเภอเซกา, ตำบลชัยพร อำเภอเมืองบึงกาฬ

ลักษณะภูมิอากาศ ตำบลหนองเดิ่น มีฤดูกาล 3 ฤดู ได้แก่ ฤดูร้อน ฤดูฝน และฤดูหนาว โดยฤดูฝน ฝนจะตกหนักในช่วง เดือนมิถุนายน - เดือนกันยายน โดยมีเกณฑ์เฉลี่ย ดังนี้

• ฤดูร้อน ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนมีนาคม - พฤษภาคม อุณหภูมิเฉลี่ย 30 องศา ปริมาณน้ำฝน 456.05 มม.
• ฤดูฝน ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนมิถุนายน - กันยายน อุณหภูมิเฉลี่ย 27 องศา ปริมาณน้ำฝน 698.35 มม.
• ฤดูหนาว ช่วงระยะเวลาตั้งแต่เดือนตุลาคม - กุมภาพันธ์ อุณหภูมิเฉลี่ย 25 องศา ปริมาณน้ำฝน 37 มม.

บ้านห้วยเล็บมือ หมู่ที่ 5 มีจำนวนประชากรทั้งหมด จำนวน 339 คน โดยจำแนกเป็นเพศชาย 174 คน และเพศหญิง 165 คน และมีจำนวนครัวเรือนทั้งหมด จำนวน 117 ครัวเรือน (ข้อมูลสถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน) กรมการปกครอง ข้อมูล ณ เดือนพฤศจิกายน 2568)

บ้านห้วยเล็บมือ มีการรวมกลุ่มดำเนินงานในลักษณะวิสาหกิจชุมชน ได้แก่ กลุ่มปลูกผักริมโขงบ้านห้วยเล็บมือ และกลุ่มผลิตน้ำยาอเนกประสงค์บ้านห้วยเล็บมือ โดยชุมชนได้นำทรัพยากรในพื้นที่มาต่อยอดสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผลผลิตในท้องถิ่น เนื่องจากพื้นที่บ้านห้วยเล็บมือมีความอุดมสมบูรณ์ของดิน เหมาะแก่การเพาะปลูกสับปะรดพันธุ์ปัตตาเวีย ซึ่งเป็นสับปะรดคุณภาพดี ชาวบ้านจึงนำผลผลิตมาแปรรูป โดยนำเนื้อสับปะรดมาแปรรูปเป็นแยมและสับปะรดกวน ขณะที่เปลือกสับปะรดสามารถนำไปใช้ประโยชน์ต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์น้ำยาซักผ้าและครีมอาบน้ำ ถือเป็นการช่วยลดของเสียและเพิ่มรายได้ให้แก่ชุมชน

นอกจากนี้ ชุมชนบ้านห้วยเล็บมือยังมีการผลิตชาสมุนไพรจากใบสิรินธรวัลลี หรือที่รู้จักกันในชื่อ "ต้นสามสิบสองประดง" ซึ่งเป็นไม้ป่าหายาก พบครั้งแรกบริเวณภูหอกน้อย โดยกรมป่าไม้ได้ขอพระราชทานนามจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ มาใช้เป็นชื่อพันธุ์ว่า "สิรินธรวัลลี" โดยพืชสมุนไพรชนิดนี้มีสรรพคุณทางยาหลากหลาย เช่น บรรเทาอาการปวดแสบปวดร้อน แก้น้ำเหลืองเสีย แก้ลมพิษ และอาการภูมิแพ้ต่าง ๆ ชาวบ้านจึงนำใบสิรินธรวัลลีมาแปรรูปเป็นชาสมุนไพร ซึ่งได้รับการพัฒนาเป็นสินค้า OTOP ของชุมชน และเป็นผลิตภัณฑ์สำคัญควบคู่ไปกับผลิตภัณฑ์แปรรูปจากสับปะรดพันธุ์ปัตตาเวีย

ชาวบ้านส่วนใหญ่ในบ้านห้วยเล็บมือนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก ซึ่งเป็นหลักจิตใจและแนวทางในการดำเนินชีวิตประจำวันของชุมชน โดยในทุกเช้าวันอาทิตย์ ชาวบ้านจะเข้าร่วมพิธีสวดมนต์หรือพิธีมิสซาที่โบสถ์แม่พระถวายพระกุมารในพระวิหาร ซึ่งถือเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชน และในวันสำคัญทางศาสนา ชาวบ้านจะร่วมกันประกอบพิธีและประเพณีตามแบบคริสต์เป็นประจำ

ประเพณีและพิธีทางศาสนาเหล่านี้ยังคงสืบทอดและปฏิบัติกันมาจนถึงปัจจุบัน อาทิ การแห่ดาวในช่วงเทศกาลคริสต์มาส เทศกาลมหาพรต เทศกาลปาสกา และเทศกาลฉลองนักบุญต่าง ๆ ซึ่งกิจกรรมเหล่านี้มีบทบาทสำคัญในการหล่อหลอมความสัมพันธ์ของชุมชน เป็นศูนย์รวมจิตใจและสร้างความเหนียวแน่น กลมเกลียว รักสามัคคี และปรองดองกันในหมู่ชาวบ้าน

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

บ้านห้วยเล็บมือ เป็นหมู่บ้านคาทอลิกตั้งแต่แรกเริ่ม ซึ่งมีทุนทางวัฒนธรรมที่สำคัญ มีสถาปัตยกรรมที่ผสมผสานแบบคริสต์หล่อหลอมรวมกันกับวิถีชีวิตความเชื่อริมฝั่งโขง โดยมี "วัดแม่พระถวายพระกุมารในพระวิหาร" หรือโบสถ์คาทอลิกอันเป็นศูนย์กลางชุมชนบ้านห้วยเล็บมือ ที่นี่เป็นโบสถ์หลังเล็ก ๆ อายุกว่า 100 ปี ยังคงมีรูปแบบเดิมเมื่อแรกสร้าง มีการต่อเติมเพียงบริเวณระเบียงด้านหน้าประตูเท่านั้น ภายในโบสถ์นอกจากจะมีรูปปั้นพระเยซูตรึงไม้กางเขนแล้ว บนกำแพงรอบด้านยังมีเหล็กดัดเป็นรูปพระมหาทรมานของพระเยซูทั้ง 14 ภาค

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

ด้านสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ:

บ้านห้วยเล็บมือ หมู่ที่ 5 ตำบลหนองเดิ่น อำเภอบุ่งคล้า จังหวัดบึงกาฬ มีพื้นที่บางส่วนที่เกี่ยวข้องกับแนวเขตระหว่างพื้นที่ชุมชนและเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าดงภูวัว โดยมีรายงานว่าพื้นที่บางส่วนของชุมชนอยู่ในขอบเขตที่ต้องมีการตรวจสอบและพิจารณาแนวเขตที่ดินร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ ทั้งนี้สาเหตุสำคัญเกิดจากความแตกต่างของการกำหนดแนวเขตป่าในแต่ละช่วงเวลา (ข้อมูลจากสำนักข่าวมติชน)

ข้อมูลจากสำนักข่าวมติชนระบุว่า แนวเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าดงภูวัวมีการประกาศและถ่ายทอดแนวเขตหลายครั้ง โดยใช้แผนที่ในอัตราส่วนและเทคโนโลยีที่แตกต่างกันในแต่ละช่วง ส่งผลให้แนวเขตที่ปรากฏในเอกสารของรัฐมีความคลาดเคลื่อนเมื่อเปรียบเทียบกับแนวเขตตามกฎหมายเดิม และทำให้บางพื้นที่ที่ประชาชนใช้เป็นที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกินมาอย่างต่อเนื่อง รวมถึงพื้นที่ที่ได้รับเอกสารสิทธิจากภาครัฐแล้ว อยู่ในขอบเขตที่ต้องมีการตรวจสอบเพิ่มเติม

นอกจากนี้ ยังมีรายงานว่า หน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้แต่งตั้งคณะกรรมการเพื่อตรวจสอบและพิสูจน์แนวเขตป่าสงวนแห่งชาติในพื้นที่ โดยพิจารณาจากข้อมูลทางแผนที่ สมุดจดรายการรังวัด และเอกสารที่เกี่ยวข้อง เพื่อประกอบการกำหนดแนวเขตให้เป็นไปตามกรอบกฎหมาย อย่างไรก็ตาม กระบวนการดำเนินงานดังกล่าวยังอยู่ระหว่างการประสานงานและการดำเนินการของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ความไม่ชัดเจนของแนวเขตที่ดินส่งผลให้ประชาชนในชุมชนบ้านห้วยเล็บมือบางส่วนอยู่ในสถานะที่ต้องรอความชัดเจนด้านสิทธิการใช้ประโยชน์ที่ดิน ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับการเข้าร่วมกระบวนการออกเอกสารสิทธิที่ดินและการใช้ประโยชน์พื้นที่ตามนโยบายของรัฐในช่วงเวลาต่าง ๆ 

โดยสรุปแล้ว สถานการณ์ด้านแนวเขตที่ดินในชุมชนบ้านห้วยเล็บมือสะท้อนถึงกระบวนการจัดการพื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับหลายหน่วยงาน และยังอยู่ในขั้นตอนการพิจารณาเพื่อสร้างความชัดเจนด้านการใช้ประโยชน์ที่ดิน ซึ่งมีความสำคัญต่อการบริหารจัดการพื้นที่และการพัฒนาชุมชนในระยะยาว

พื้นที่ซ้อนทับ:
ป่าสงวนแห่งชาติ: ป่าดงภูวัว

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง. (2568). สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน). สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/

มติชน (บก.). (29 กุมภาพันธ์ 2567). ชะตาชาวบ้าน! บ้านห้วยเล็บมือ ถอยจนตกน้ำโขงยังไม่ได้สิทธิทำกิน. มติชนออนไลน์. สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://www.matichon.co.th/news-monitor/

สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดบึงกาฬ. (12 กันยายน 2565). โบสถ์แม่พระถวายพระกุมารในพระวิหาร. สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://buengkan.m-culture.go.th/th/

องค์การบริหารส่วนตำบลหนองเดิ่น. (ม.ป.ป.). ประวัติและข้อมูลสภาพทั่วไป. สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://www.nongdoen.go.th/

ผู้จัดการออนไลน์ (บก.). (23 พฤศจิกายน 2561). หลงรัก “บึงกาฬ” หลงเสน่ห์ 5 หมู่บ้านริมโขง. MGR Online. สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://mgronline.com/travel/

ZTV Thailand (บก.). (23 พฤศจิกายน 2561). ครั้งหนึ่งที่บึงกาฬ ลัดเลาะ เรียบริมโขง สัมผัสวิถีชีวิตชุมชน. สืบค้นเมื่อ 7 พฤศจิกายน 2568, จาก https://www.ztvthailand.com/