ในอดีตพื้นที่ทั้งหมดที่เรียกว่า “ด่านทับตะโก” แบ่งเป็นสองส่วนหลัก คือ ด่านทับตะโกนอก และด่านทับตะโกใน ด่านทับตะโกนอกเป็นชุมชนรอบนอกคล้ายด่าน สำหรับกองลาดตระเวนฟังข่าวข้าศึกครั้งรัตนโกสินทร์รบกับพม่า ฝ่ายพม่าเดินทับผ่านบ้องตี้ตามลำน้ำแควน้อยจนถึงลำภาชีจนถึงด่านทับตะโกในปัจจุบัน พท่าได้ตั้งค่ายในดงกล้าวยริมน้ำภาชี ใช้ใบตองมุงหลังคาเป็นทับหรือกระท่อม ส่วนคำว่า ตะโก นั้น มีเรื่องเล่าที่ต่างกัน บางเรื่องเล่าว่ามาจากชื่อเสือ “ตะโก้” บางสายเล่าว่ามาจากชื่อพืชที่พบเห็นได้มากในอดีตคือ ต้นตะโก หรือบางคนก็อธิบายว่ามาจากชื่อคนที่ทำหน้าที่กองลาดตระเวนครั้งสงคราม (โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลด่านทับตะโก, 2566; เทศบาลตำบลด่านทับตะโก, ไม่ปรากฏปี)

ด่านทับตะโกเป็นอีกหนึ่งพื้นที่ที่มีประวัติศาสตร์การย้ายถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ที่เข้ามาตั้งรกราก โดยเฉพาะชาวจีนโพ้นทะเลและลาวโซ่ง (ไทดำ) (พิศาล รุ่งเรืองศรี, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567) ประวัติศาสตร์ของด่านทับตะโกช่วงหลังจึงเป็นเรื่องเล่าเกี่ยวกับการย้ายถิ่น การตั้งรกรากใหม่ รวมถึงวิถีชีวิตทางเกษตรกรรมของคนหลากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ แต่ก็เป็นความทรงจำที่ไม่มีการจดบันทึก

ด่านทับตะโกปรากฏในหลักฐานการจัดระเบียบการปกครองเมืองราชบุรี ภายหลังพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการจัดระเบียบการปกครองหัวเมืองภายใต้ระบบมณฑลเทศาภิบาล (ธิติพงศ์ มีทอง, 2562) พ.ศ. 2438 ด่านทับตะโกกลายเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลราชบุรี อยู่ในเขตกิ่งอำเภอจอมบึง ขึ้นกับเมืองราชบุรี ละแวกนี้ทั้งหมดจะเรียกว่าตำบลด่านทับตะโก กิ่งอำเภอจอมบึง กระทั่งเมื่อ พ.ศ. 2501 อำเภอจอมบึงได้ยกฐานะเป็นอำเภอจอมบึง หลักฐานชิ้นสำคัญที่กล่าวถึงด่านทับตะโกคือพระราชกฤษฎีกากำหนดให้ป่ายางในชุมชนเป็นป่าสงวนแห่งชาติ พ.ศ. 2489 (“พระราชกฤษฎีกากำหนดป่ายางฯ,” 8 มิถุนายน 2489)

เดิมทางสัญจรในชุมชนเป็นทางดินแดงตลอดทั่วตำบล (สุริยัน แก้วเกตุ, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567) กระทั่ง พ.ศ. 2524 มีการกำหนดแนวเพื่อสร้างทางหลวงตัดผ่านด่านทับตะโกรวมถึงเขตสามัคคีพัฒนาในปัจจุบัน เป็นถนนเส้นสามแยกบัวขาว (อำเภอจอมบึง) – บ้านทับตะโก – บรรจบทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3209 สันนิษฐานว่าเป็นทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3274 (“พระราชกฤษฎีกากำหนดแนวทางหลวงที่จะสร้างทางหลวงจังหวัดฯ,” 12 มิถุนายน 2524)

เนื่องจากด่านทับตะโกครอบคลุมพื้นที่ขนาดใหญ่ของอำเภอจอมบึง สัดส่วนพื้นที่ถูกแบ่งตามเขตการปกครอง วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2535 มีการจัดตั้งสุขาภิบาลด่านทับตะโก ครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของด่านทับตะโกนอกรวมถึงหมู่บ้านสามัคคีพัฒนา (“ประกาศกระทรวงมหาดไทยฯ,” 30 กันยายน 2535) และพื้นที่ส่วนที่เหลือนอกเขตสุขาภิบาล ได้รับการยกฐานะจากสภาตำบลกลายเป็นองค์การบริหารส่วนตำบล ครอบคลุมพื้นที่ 17 หมู่ (“ประกาศกระทรวงมหาดไทยฯ,” 10 กันยายน 2540) ถัดมาเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2542 มีการยกฐานะจากสุขาภิบาลด่านทับตะโกกลายเป็น “เทศบาลตำบลด่านทับตะโก”

หมู่ 1 ตำบลด่านทับตะโก ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของแม่น้ำภาชี บนทางหลวงจังหวัด 3274 (สามแยกบัวขาว (อำเภอจอมบึง) – บ้านทับตะโก – บรรจบทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3209) ในเขตหมู่บ้านเป็นที่ตั้งของสถานที่สำคัญภายในชุมชน ไม่ว่าจะเป็น ศูนย์พัฒนาเด็กเล็กบ้านด่านทับตะโกที่อยู่ติดกับการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคสาขาย่อยด่านทับตะโกและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ด่านทับตะโก ฝั่งตรงข้ามเป็นวัดนิยมธรรมาราม (วัดด่านทับตะโก) ติดกับโรงเรียนวัดด่านทับตะโก ถัดไปฝั่งวงเวียนด่านทับตะโกจะเป็นย่านตลาดของชาวจีนและเขตอยู่อาศัยของชาวบ้าน ไม่ไกลจากวงเวียนเป็นที่ตั้งของศาลเจ้าพ่อขุนด่าน ศูนย์กลางศรัทธาของชาวจีนในชุมชน พื้นที่โดยส่วนใหญ่ของชุมชนเป็นที่ราบลุ่มติดลำน้ำ โดยมีพื้นที่เกษตรกรรมของชาวบ้านกระจายตัวอยู่รอบนอกถนนเส้นหลัก (ทางหลวงจังหวัด 3274)

จากประวัติศาสตร์ของชุมชนจะเห็นได้ว่าประชากรที่อาศัยในหมู่บ้านรุ่นปัจจุบันต่างเป็นลูกหลานของหลากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ทั้งคนไทย จีนโพ้นทะเล ลาวโซ่ง (ไทดำ) และเขมร เดิมแต่ละกลุ่มจะคบค้าสมาคมและแต่งงานเกี่ยวดองกันเฉพาะกลุ่ม โดยเฉพาะชาวจีนที่ยึดถือธรรมเนียมเรื่องนามสกุล (นับแซ่) กระทั่งยุวชนรุ่นหลังเริ่มมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างกันมากขึ้น ทำให้เริ่มมีการเกี่ยวดองระหว่างชาติพันธุ์มากขึ้น 

ด้านการศึกษาของเด็ก บ้านด่านทับตะโก มีโรงเรียนสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานกระทรวงศึกษาธิการ จำนวน 1 แห่ง คือ โรงเรียนบ้านด่านทับตะโก เปิดสอนตั้งแต่ระดับชั้นอนุบาลปีที่ 1 ถึงระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 โดยในภาคการศึกษาที่ 1 ปีการศึกษา 2567 มีจำนวนนักเรียนทั้งสิ้น 487 คน โดยมีรายละเอียดของนักเรียนแต่ละระดับชั้น (สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1, 2567)

กลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ในชุมชน: จีน, ไทดำ

จากการสำรวจบ้านสามัคคีพัฒนา ตำบลด่านทับตะโก พบองค์กรทางสังคมทั้งที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ มีดังนี้

 

ชื่อองค์กร/กลุ่มทางสังคม	รายละเอียด
องค์กรหรือกลุ่มทางสังคมที่เป็นทางการ
กลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.)	กลุ่มบุคคลที่ได้รับการคัดเลือกภายในชุมชนให้เข้าร่วมอบรมตามหลักสูตรการดูแลสุขภาพที่กระทรวงสาธารณสุขกำหนด ดำเนินกิจกรรมด้านการดูแลส่งเสริมสุขภาวะของคนในชุมชน และงานจิตอาสาในกิจกรรมต่าง ๆ
กลุ่มแม่บ้านและวิสาหกิจชุมชน	ประกอบด้วยกลุ่มย่อยต่าง ๆ ได้แก่ กลุ่มสานตะกร้าพลาสติก กลุ่มทำขนมกะหรี่ปั๊บ กลุ่มทำไข่เค็ม กลุ่มดอกไม้จากแป้งข้าวเหนียว และกลุ่มทำสบู่ เป็นต้น
องค์กรหรือกลุ่มทางสังคมที่ไม่เป็นทางการ
กลุ่มกีฬาสันทนาการ	การรวมตัวกันของคนในชุมชนเพื่อแข่งขันกีฬาประจำตำบล จัดขึ้นในช่วงหลังเทศกาลสงกรานต์ (เดือนเมษายน) ประกอบด้วย กลุ่มพายเรือ กลุ่มเปตอง กลุ่มตะกร้อ กลุ่มฟุตบอลและฟุตซอล เป็นต้น โดยกลุ่มเปตองมีการรวมตัวกันเป็นประจำทุกเย็น ณ บริเวณลานเปตอง วัดด่านทับตะโก
ชมรมอนุรักษ์และสะสมวัตถุมงคล และชมรมพระเครื่องด่านทับตะโก	จัดตั้งขึ้นเพื่ออนุรักษ์และเผยแพร่วัตถุมงคลของตำบลด่านทับตะโกเพื่อสืบทอดให้แก่ลูกหลานภายในตำบล
กลุ่มตลาดนัด	การรวมกลุ่มกันของชาวบ้านเพื่อจัดตั้งตลาดนัดในเขตหมู่บ้าน ปัจจุบันมี 3 ตลาด ประกอบด้วย ตลาดนัดสามัคคี จัดขึ้นบริเวณลานข้างวัดด่านทับตะโก จัดทุกวัน ยกเว้นวันพฤหัสบดี ตลาดนัดวันพฤหัสบดี จะจัดขึ้นบริเวณพื้นที่ว่างหน้าโรงเรียนมัธยมด่านทับตะโก และตลาดนัดใหญ่ มีทุกวันอาทิตย์ เวลาเช้าถึงเที่ยง โดยแต่ละตลาดนัดจะมีกลุ่มพ่อค้าแม่ค้าทั้งในชุมชมที่นำเอาผลผลิตทางการเกษตรมาขาย และกลุ่มพ่อค้าแม่ค้าจากนอกชุมชนไหลเวียนกันมา
กลุ่มเกษตรกรผู้ปลูกผักสวนครัว	เป็นการรวมตัวกันอย่างไม่เป็นทางการของกลุ่มชาวบ้านที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นอาชีพหลัก โดยดำเนินกิจกรรมเฉพาะกิจที่เกี่ยวข้อง เช่น การเข้ารับการอบรมหลักสูตรทางการเกษตร โครงการกลุ่มอาชีพเกษตรแปลงใหญ่ (ภายหลังโครงการหยุดชะงัก เนื่องจากไม่สามารถหาพื้นที่แปลงเกษตรขนาดใหญ่จำนวน 100 ไร่ขึ้นไปได้) และโครงการปุ๋ยชีวภาพที่บ้านผู้ใหญ่สมบัติ เพชรแอง เป็นต้น

ที่มา: สมบัติ เพชรแอง, พิศาล รุ่งเรืองศรี และสุริยัน แก้วเกตุ (สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567)

หมู่ 1ตำบลด่านทับตะโกและหมู่บ้านใกล้เคียงประกอบด้วยประชากรหลากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ซึ่งมีรากฐานวัฒนธรรมและความเชื่อที่ต่างกัน จากการสำรวจพบกิจกรรมทางวัฒนธรรมภายในชุมชน ดังนี้

ที่มา: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลด่านทับตะโก (2566), สมบัติ เพชรแอง, พิศาล รุ่งเรืองศรี และสุริยัน แก้วเกตุ (สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567)

** พิธีเซ่นไหว้ผีเฮือน(เรือน)ของชาวลาวโซ่ง จัดขึ้นในช่วงเดือน 6 ของทุกปี โดยทำพิธีอันเชิญวิญญาณบรรพบุรุษที่ล่วงลับมาไว้บนเรือน จัดในบริเวณห้องหนึ่งของบ้านที่เรียกว่า “กะล้อห้อง” นอกจากการประกอบพิธีกันเองในครัวเรือน ปัจจุบันทางชุมชนได้ริเริ่มจัดงานร่วมกันในระดับหมู่บ้าน โดยเชิญผู้ทำพิธีจากอำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม (สมบัติ เพชรแอง, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567)

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

ศาลเจ้าพ่อตาดำ

คำบอกเล่าของชาวบ้านคือ ศาลเจ้าพ่อตาดำสร้างมานานกว่า 100 ปี เป็นศาลศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวบ้านในหมู่บ้านและพื้นที่ใกล้เคียงให้ความเคารพนับถือเป็นอย่างยิ่ง ชาวบ้านเชื่อกันว่าเป็นศาลที่ช่วยปกป้องคุ้มครองหมู่บ้าน โดยมีศาลหลังแรกเป็นศาลไม้ ตั้งอยู่บริเวณหมู่ 1 ภายหลังที่ศาลไม้เริ่มผุพังลง ชาวบ้านก็ร่วมกันตั้งศาลปูนหลังที่ 2 ข้างกัน แต่ก็ไม่ได้รื้อศาลเดิมออกเนื่องจากกลัวอาถรรพ์ หลังจากมีการตัดถนนทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3274 มีการสร้างศาลเพิ่มเป็นแห่งที่ 3 บริเวณหมู่ 2 เชิงสะพานข้ามแม่น้ำภาชีใต้ต้นไทรและต้นพลับพลา โดยแต่ละปีจะมีการทำพิธีบวงสรวงช่วงเดือนเมษายน ปัจจุบันศาลเจ้าพ่อตาดำเป็นที่เลื่องลือของคนละแวกนี้เรื่องให้โชคลาภ (สุริยัน แก้วเกตุ, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567)

ศาลเจ้าพ่อขุนด่าน

เป็นศาสนสถานของชาวจีนที่เข้ามาอาศัยอยู่ในตลาดด่านทับตะโก ภายในศาลตกแต่งแบบสถาปัตยกรรมจีน งานประเพณีสำคัญของศาลเจ้าคืองานเทศกาลกินเจ ที่ศาลเจ้าจะเปิดให้คนทั่วไปเข้ามากราบไหว้บูชา และในพื้นที่ศาลเจ้ายังมีการเปิดโรงทานให้แก่บุคคลทั่วไปและผู้ที่มากราบไหว้ศาลเจ้าด้วย

กลุ่มแม่บ้านและวิสาหกิจชุมชน

ประกอบด้วยกลุ่มย่อยต่าง ๆ ได้แก่ กลุ่มสานตะกร้าพลาสติก กลุ่มทำขนมกะหรี่ปั๊บ กลุ่มทำไข่เค็ม กลุ่มดอกไม้จากแป้งข้าวเหนียว และกลุ่มทำสบู่ เป็นต้น

ตลาดนัด

มีการรวมกลุ่มกันของชาวบ้านเพื่อจัดตั้งตลาดนัดในเขตหมู่บ้าน ปัจจุบันมี 3 ตลาด ประกอบด้วย ตลาดนัดสามัคคี จัดขึ้นบริเวณลานข้างวัดด่านทับตะโก จัดทุกวัน ยกเว้นวันพฤหัสบดี ตลาดนัดวันพฤหัสบดี จะจัดขึ้นบริเวณพื้นที่ว่างหน้าโรงเรียนมัธยมด่านทับตะโก และตลาดนัดใหญ่ มีทุกวันอาทิตย์ เวลาเช้าถึงเที่ยง โดยแต่ละตลาดนัดจะมีกลุ่มพ่อค้าแม่ค้าทั้งในชุมชมที่นำเอาผลผลิตทางการเกษตรมาขาย และกลุ่มพ่อค้าแม่ค้าจากนอกชุมชนไหลเวียนกันมา

กลุ่มเกษตรกรผู้ปลูกผักสวนครัว

เป็นการรวมตัวกันอย่างไม่เป็นทางการของกลุ่มชาวบ้านที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นอาชีพหลัก โดยดำเนินกิจกรรมเฉพาะกิจที่เกี่ยวข้อง เช่น การเข้ารับการอบรมหลักสูตรทางการเกษตร โครงการกลุ่มอาชีพเกษตรแปลงใหญ่ (ภายหลังโครงการหยุดชะงัก เนื่องจากไม่สามารถหาพื้นที่แปลงเกษตรขนาดใหญ่จำนวน 100 ไร่ขึ้นไปได้) และโครงการปุ๋ยชีวภาพที่บ้านผู้ใหญ่สมบัติ เพชรแอง เป็นต้น

แม้สมาชิกชุมชนส่วนใหญ่จะมาจากหลากหลายกลุ่มชาติพันธุ์ แต่ด้วยการเข้าเรียนในสถาบันการศึกษาส่วนกลางและการติดต่อกับคนนอก ทำให้วัฒนธรรมด้านภาษาของกลุ่มไม่ได้รับการสืบทอดและค่อย ๆ เลือนหายไปตามแต่ละรุ่น ปัจจุบันแทบไม่มีคนที่สามารถพูดหรือเข้าใจภาษาดั้งเดิมของกลุ่มตนเองแล้ว

ด้านการศึกษา:

ครอบครัวรายได้น้อย ครอบครัวแตกแยก ทำให้ไม่มีปัจจัยที่สัมพันธ์กับการเข้าถึงการศึกษา ยกตัวอย่างเช่น ผู้ปกครองท่านหนึ่งกล่าวว่าต้องอยู่กับลูกสองคน เงินเดือนที่หาได้คือ 6,000 ต่อเดือน ขณะที่ค่าใช้จ่ายมีหลายส่วน ได้แก่ ค่าเทอม เทอมละ 500 บาท ค่าไปโรงเรียนวันละ 40 บาท ค่าชุดนักเรียน เทอมละ 2 ชุด ค่าน้ำมันขับรถไปส่งลูกเรียน ค่าเช่าห้องเดือนละ 2,000 ค่างวดรถเดือนละ 6,000 บาท ผู้ปกครองอีกท่านซึ่งมีอาชีพรับจ้างรายวันได้วันละ 300 บาท กล่าวถึงรายจ่ายนักเรียนว่า ค่าใช้จ่ายของนักเรียนให้อาทิตย์ละ 120 บาท อีกทั้งยังมีค่าชุดนักเรียนอีกด้วย 

ด้านวัฒนธรรม:

ปัจจุบันแทบไม่มีคนที่สามารถพูดหรือเข้าใจภาษาดั้งเดิมของกลุ่มชาติพันธุ์ตนเองแล้ว

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

เทศบาลตำบลด่านทับตะโก. (ไม่ปรากฏปี). “ประวัติความเป็นมาและตราสัญลักษณ์.” เทศบาลตำบลด่านทับตะโก (ออนไลน์) เข้าถึงเมื่อ 27 ตุลาคม 2567. เข้าถึงจาก https://dantabtako.go.th/public/list/data/index/menu/1144

ธิติพงศ์ มีทอง. (2562). พัฒนาการของเมืองราชบุรีในสมัยประวัติศาสตร์ยุครัตนโกสินทร์ พ.ศ. 2325 – ปัจจุบัน (รายงานวิจัยนำเสนอ). งานประชุมวิชาการระดับชาติครั้งที่ 11, มหาวิทยาลัยราชภัฏนครปฐม.

ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง การกำหนดเขตตำบลในท้องที่อำเภอจอมบึง จังหวัดราชบุรี. (10 กันยายน 2540). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 114 ตอนพิเศษ 79ง. หน้า 9-11.

ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง จัดตั้งสุขาภิบาลด่านทับตะโก อำเภอจอมบึง จังหวัดราชบุรี. (30 กันยายน 2535). ราชกิจจานุเบกษา. ฉบับพิเศษ เล่ม 109 ตอนที่ 126ง. หน้า 6-8.

พระราชกฤษฎีกากำหนดแนวทางหลวงที่จะสร้างทางหลวงจังหวัด สายสามแยกบัวขาว (อำเภอจอมบึง) - บ้านด่านทับตะโก - บรรจบทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3209 (บ้านแก้มอ้น) พ.ศ. 2524. (12 มิถุนายน 2524). ราชกิจจานุเบกษา. ฉบับพิเศษ เล่ม 98 ตอนที่ 92. หน้า 157-175.

พระราชกฤษฎีกากำหนดป่ายาง ในท้องที่ตำบลด่านทับตะโก กิ่งอำเภอจอมบึง อำเภอเมืองราชบุรี จังหวัดราชบุรี ให้เป็นป่าคุ้มครอง พุทธศักราช 2489. (8 มิถุนายน 2489). ราชกิจจานุเบกษา. ฉบับพิเศษ เล่ม 63 ตอนที่ 38. หน้า 16-18.

โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลด่านทับตะโก. (2566). “แผนปฏิบัติการด้านสาธารณสุข (Action Plan) ประจำปีงบประมาณ 2566.” เข้าถึงเมื่อ 7 ตุลาคม 2567. เข้าถึงจาก https://sasukoonchai.anamai.moph.go.th/approach/แนวทางปฏิบัติ_โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลด่านทับตะโก07885.pdf.

สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1. (2567). “ระบบบริการข้อมูลภาครัฐ BIG DATA.” (ออนไลน์). เข้าถึงเมื่อ 2 ตุลาคม 2567. เข้าถึงจาก https://bigdata.ratchaburi1.go.th/tableSchoolID.php?op=1.5&id=70010073

อุไรวรรณ หอมทรัพย์, มรกต เหลืองอภิรมย์, พนิดา พิมพ์คำไหล, และเพ็ญนภา กองปราบ. (2553). การศึกษาประเพณีเลี้ยงบ้านของชาวไทดำ บ้านนาป่าหนาด ตำบลเขาแก้ว อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย: รายงานการวิจัยฉบับสมบูรณ์. กรุงเทพฯ: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.

การสัมภาษณ์

พิศาล รุ่งเรืองศรี, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567.

สมบัติ เพชรแอง, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567.

สุริยัน แก้วเกตุ, สัมภาษณ์, 20 ตุลาคม 2567.