ประวัติความเป็นมาชุมชนบ้านเดื่อ เริ่มก่อตั้งประมาณปี พ.ศ. 2400 ไม่มีประวัติและไม่มีใครทราบว่าผู้ก่อตั้งหมู่บ้านคนแรกชื่ออะไร แต่สันนิษฐานว่าน่าจะอพยพมาจากตำบลสีกายส่วนหนึ่ง และอีกส่วนหนึ่งน่าจะมาจากสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวหรือ สปป.ลาว อย่างไรก็ตามยังมีประวัติบางส่วนบรรพบุรุษเล่าว่า มีนายบุญมี ศรีเมือง ซึ่งข้ามมาจาก สปป.ลาว ขณะนั้นได้บวชและสร้าง "วัดอุทุมพร" ขึ้น แต่งงานกับนางมั่นและได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้านคนแรกของบ้านเดื่อ

อาณาเขตติดต่อ

• ทิศเหนือ ติดต่อกับ แม่น้ำโขง และ สปป.ลาว
• ทิศใต้ ติดต่อกับ พื้นที่เกษตรกรรมและหมู่บ้านในเขตตำบลใกล้เคียงของอำเภอท่าบ่อ
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับ หมู่ที่ 3 บ้านเสริมสุข ตำบลบ้านเดื่อ อำเภอเมืองหนองคาย
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับ หมู่ที่ 1 บ้านหมากก่อง ตำบลบ้านเดื่อ อำเภอเมืองหนองคาย

จากข้อมูลสถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน) สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง ข้อมูลเดือน พฤศจิกายน 2568 พบว่า บ้านเดื่อ หมู่ที่ 2 ตำบลบ้านเดื่อ อำเภอเมืองหนองคาย จังหวัดหนองคาย มีประชากรทั้งสิ้น 421 คน โดยแบ่งเป็นเพศหญิง 235 คน และเพศชาย 186 คน และมีจำนวนครัวเรือนทั้งสิ้น 144 หลังคาเรือน 

กลุ่มองค์กร กลุ่มองค์กรบ้านเดื่อ มี 4 กลุ่ม คือ

1. กลุ่มล่องเรือสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์
2. กลุ่มมัดย้อมสีมะเดื่อมงคล
3. กลุ่มแปรรูปมะม่วง
4. กลุ่มร้านอาหารริมโขง

เนื่องจากบ้านเดื่อเป็นชุมชนที่มีวิถีชีวิตแบบทางอีสานที่อยู่ติดกับริมโขง ปฏิทินชุมชนหรือวัฒนธรรมประเพณีต่างๆ จึงถือตามหลักฮีตสิบสอง คลองสิบสี่ คือ

• เดือนมกราคม : เทศกาลปีใหม่
• เดือนกุมภาพันธ์ : บุญข้าวจี่
• เดือนมีนาคม : บุญพระเวส
• เดือนเมษายน : ประเพณีสงกรานต์
• เดือนพฤษภาคม : บุญเบิกบ้าน (บุญชำฮะ)
• เดือนมิถุนายน : บุญบั้งไฟ
• เดือนกรกฎาคม : บุญเข้าพรรษา
• เดือนสิงหาคม : บุญข้าวประดับดิน
• เดือนกันยายน : บุญข้าวสาก
• เดือนตุลาคม : บุญออกพรรษา
• เดือนพฤศจิกายน : บุญกฐิน
• เดือนธันวาคม : บุญคุณลาน ประเพณีลอยกระทง

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

ชุมชนบ้านเดื่อเป็นชุมชนที่มีทรัพยากรและศักยภาพของชุมชนในหลายด้าน ซึ่งสามารถแสดงออกผ่านทุนชุมชน ที่เป็นปัจจัยสำคัญในการส่งเสริมให้ชุมชนสามารถดำรงชีวิตและพัฒนาได้อย่างต่อเนื่อง

ทุนธรรมชาติ

ทุนทางธรรมชาติของบ้านเดื่อมีความโดดเด่นจากการตั้งอยู่บริเวณ ริมแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นแหล่งทรัพยากรสำคัญของชุมชน ชาวบ้านใช้ประโยชน์จากแม่น้ำในการทำประมงพื้นบ้าน การเกษตรริมตลิ่ง และการเก็บพืชผักตามธรรมชาติ นอกจากนี้พื้นที่โดยรอบยังมีความอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การเพาะปลูกพืชและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรท้องถิ่น เช่น มะเดื่อ ซึ่งเป็นพืชที่พบมากในพื้นที่และนำมาใช้ในกิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชนพื้นที่ลุ่มริมแม่น้ำยังเหมาะสมต่อการเพาะปลูกพืชเกษตร เช่น ข้าว พืชผัก และพืชไร่ ซึ่งเป็นแหล่งรายได้หลักของครัวเรือนในชุมชน

ทุนเศรษฐกิจ

เศรษฐกิจของชุมชนบ้านเดื่อมีพื้นฐานจากการประกอบอาชีพเกษตรกรรม การประมงพื้นบ้าน และการผลิตสินค้าชุมชน นอกจากนี้ยังมีการพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นและการท่องเที่ยวชุมชน เพื่อสร้างรายได้ให้แก่คนในพื้นที่ การนำทรัพยากรธรรมชาติและภูมิปัญญาท้องถิ่นมาพัฒนาเป็นสินค้าและกิจกรรมท่องเที่ยว ถือเป็นแนวทางสำคัญในการสร้างความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจของชุมชน

ทุนทางวัฒนธรรม

บ้านเดื่อมีทุนทางวัฒนธรรมที่สะท้อนวิถีชีวิตของชุมชนลุ่มน้ำโขง เช่น ประเพณีท้องถิ่น ความเชื่อ และภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยเฉพาะการนำ "มะเดื่อ" มาใช้ในงานหัตถกรรม เช่น การย้อมผ้าสีธรรมชาติ รวมถึงการทำอาหารพื้นบ้าน นอกจากนี้ยังมีการสืบทอดประเพณีสำคัญของชุมชน เช่น งานบุญตามฮีตสิบสอง ซึ่งช่วยสร้างอัตลักษณ์และความภาคภูมิใจของคนในชุมชน

ทุนมนุษย์

ชุมชนบ้านเดื่อมีทุนมนุษย์ที่สำคัญคือองค์ความรู้และประสบการณ์ของคนในชุมชน โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มีความรู้ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น เช่น การทำประมงพื้นบ้าน การใช้พืชสมุนไพร และการทำหัตถกรรมพื้นบ้าน ความรู้เหล่านี้ได้รับการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น และเป็นพื้นฐานสำคัญในการรักษาอัตลักษณ์และวิถีชีวิตของชุมชน

ทุนทางสังคม

ชุมชนบ้านเดื่อมีความเข้มแข็งทางสังคมจากความสัมพันธ์ของคนในชุมชนที่มีความใกล้ชิดและช่วยเหลือเกื้อกูลกัน มีการรวมกลุ่มของชาวบ้านในรูปแบบต่าง ๆ เช่น กลุ่มอาชีพ กลุ่มสตรี หรือกลุ่มผลิตภัณฑ์ชุมชน ซึ่งช่วยสร้างความร่วมมือในการพัฒนาชุมชน รวมทั้งมีผู้นำชุมชนและองค์กรท้องถิ่นที่มีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนกิจกรรมและโครงการพัฒนาต่าง ๆ

ภาษาที่ใช้ในชีวิตประจำวันของคนในชุมชนส่วนใหญ่คือ ภาษาอีสาน ซึ่งมีรากฐานจากภาษาลาว เนื่องจากพื้นที่จังหวัดหนองคายมีความใกล้ชิดกับสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ทั้งด้านภูมิศาสตร์และวัฒนธรรม ทำให้ภาษาและสำเนียงมีความคล้ายคลึงกันอย่างมาก ภาษาอีสานถูกใช้ในการสื่อสารภายในครอบครัว การประกอบกิจกรรมในชุมชน และการดำเนินชีวิตประจำวัน เช่น การพูดคุยในตลาด การทำกิจกรรมทางศาสนา และการจัดงานประเพณีท้องถิ่น

ด้านเศรษฐกิจ:

ชุมชนบ้านเดื่อ อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย เป็นชุมชนริมแม่น้ำโขงที่มีพัฒนาการทางเศรษฐกิจเปลี่ยนแปลงไปตามบริบททางสังคมและการพัฒนาในแต่ละช่วงเวลา ในระยะก่อน พ.ศ. 2545 เศรษฐกิจของชุมชนมีลักษณะพึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติเป็นหลัก โดยประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม การทำนา และการประมงในแม่น้ำโขง รายได้ของครัวเรือนเกิดจากการใช้ทรัพยากรในท้องถิ่นและการค้าขายขนาดเล็กภายในชุมชน ทำให้ระบบเศรษฐกิจมีลักษณะพึ่งพาตนเองและมีการหมุนเวียนทรัพยากรภายในท้องถิ่นเป็นสำคัญ 

ต่อมาในช่วงประมาณ พ.ศ. 2546-2555 พื้นที่ชุมชนบ้านเดื่อเริ่มมีการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและการคมนาคมที่เชื่อมโยงกับตัวเมืองหนองคายมากขึ้น ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงด้านเศรษฐกิจในระดับหนึ่ง ชาวบ้านเริ่มมีการนำผลผลิตทางการเกษตรและอาหารพื้นบ้านมาจำหน่ายให้กับคนภายนอกพื้นที่ รวมถึงการแปรรูปผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นเพื่อเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าในชุมชน การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวทำให้เศรษฐกิจของชุมชนเริ่มมีความหลากหลายมากขึ้นจากเดิมที่พึ่งพาเพียงภาคเกษตรกรรมและประมง 

พ.ศ. 2556-2562 ชุมชนบ้านเดื่อเริ่มมีการพัฒนาแนวคิดการท่องเที่ยวโดยชุมชนมากขึ้น โดยนำทุนทางวัฒนธรรม วิถีชีวิต และภูมิปัญญาท้องถิ่นมาปรับใช้เป็นกิจกรรมการท่องเที่ยว เช่น การนำเสนออาหารพื้นบ้าน การถ่ายทอดวิถีชีวิตของชุมชนริมแม่น้ำโขง และการต้อนรับคณะศึกษาดูงานจากหน่วยงานต่าง ๆ การพัฒนาดังกล่าวทำให้เกิดกิจกรรมทางเศรษฐกิจใหม่ในชุมชน เช่น ร้านอาหารพื้นบ้าน การจำหน่ายผลิตภัณฑ์ชุมชน และการให้บริการด้านการท่องเที่ยว ซึ่งช่วยเพิ่มรายได้ให้กับครัวเรือนในชุมชนและกระตุ้นการหมุนเวียนของเศรษฐกิจในระดับท้องถิ่น 

พ.ศ. 2563-2567 ชุมชนบ้านเดื่อมีการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนอย่างเป็นระบบมากขึ้น โดยมีการรวมกลุ่มของประชาชนเพื่อจัดตั้งเครือข่ายการท่องเที่ยวและกลุ่มวิสาหกิจชุมชน เพื่อบริหารจัดการกิจกรรมทางเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวร่วมกัน การพัฒนาดังกล่าวช่วยให้เกิดการกระจายรายได้ไปสู่คนในชุมชนอย่างกว้างขวางมากขึ้น รวมถึงการส่งเสริมการจำหน่ายสินค้าและอาหารพื้นบ้านที่สะท้อนอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชุมชนริมแม่น้ำโขง 

การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2568 เมื่อชุมชนบ้านเดื่อได้รับการคัดเลือกจากกระทรวงวัฒนธรรมให้เป็นชุมชนต้นแบบในโครงการ "เที่ยวชุมชน ยลวิถี" ซึ่งเป็นนโยบายส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมของประเทศ การพัฒนาดังกล่าวทำให้ชุมชนมีการจัดกิจกรรมท่องเที่ยวอย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้น เช่น การเปิดเส้นทางท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม การจัดกิจกรรมเรียนรู้วิถีชีวิตชุมชน และการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ท้องถิ่นให้กับนักท่องเที่ยว ส่งผลให้เศรษฐกิจของชุมชนมีการขยายตัวจากภาคเกษตรกรรมไปสู่ภาคบริการและการท่องเที่ยวมากขึ้น และกลายเป็นกลไกสำคัญในการสร้างรายได้ให้กับประชาชนในพื้นที่ 

กำลังอยู่ระหว่างจัดทำข้อมูล

เทศบาลตำบลบ้านเดื่อ. (2566). แผนพัฒนาท้องถิ่น 2566-2570. อำเภอเมืองหนองคาย จังหวัดหนองคาย. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2569, จาก http://www.tumbonbanduea.go.th/

ผู้จัดการออนไลน์. (2568). หนองคายเปิดตัวสุดยอดชุมชนต้นแบบ เที่ยวชุมชน ยลวิถี @บ้านเดื่อ ชุมชนที่มีอัตลักษณ์รอบด้าน. MGR Online. สืบค้นเมื่อ 12 มีนาคม 2569, จาก https://mgronline.com/local/

มูลนิธิสัมมาชีพ มสช. (2569). สัมมาชีพ-ททท. หารือเดินหน้าพัฒนาการท่องเที่ยวชุมชน. สืบค้นเมื่อ 12 มีนาคม 2569, จาก https://www.right-livelihoods.com/

เมษ์ธาวิน พลโยธี, วันชัย ทิพนัส, สุจิรา บุญจิ่ม, และ สตรีรัตน์ พุทธก้อม. (2568). การพัฒนาการท่องเที่ยววิถีชุมชนบ้านเดื่อ จังหวัดหนองคายอย่างยั่งยืนภายใต้แนวทางการท่องเที่ยว 4.0. วารสารวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย. ปีที่ 20 ฉบับที่ 72 เมษายน-มิถุนายน, น.72-83 

สุมาลี โพธิ์พยัคฆ์. (2562). "บ้านเดื่อ" จากหมู่บ้านเกษตรริมโขง สู่หมู่บ้านท่องเที่ยว. ทางอีสาน. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2569, จาก https://e-shann.com/ 

สำนักงานพัฒนาชุมชน อำเภอเมืองหนองคาย จังหวัดหนองคาย. (2562). หมู่บ้านสารสนเทศชุมชนดีเด่นเพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิต. กรมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2569, จาก https://anyflip.com/fijsk/yotm/basic 

Thai PBS. (2565). ชวนเที่ยว "ชุมชนบ้านเดื่อ" กินส้มตำ-ทำสบู่-จิบชามะเดื่อริมโขง. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2569, จาก https://www.thaipbs.or.th/news/

PR NEWS. (2568). วธ. เยือนหนองคาย ปักหมุดบ้านเดื่อ ชุมชนต้นแบบยลวิถี สัมผัสอัตลักษณ์ 700 ปี ริมฝั่งโขง เปิดเส้นทางท่องเที่ยว “ฮอดบ้านเดื่อ”. MTHAI. สืบค้นเมื่อ 11 มีนาคม 2569, จาก https://mthai.com/news/