ดำมะเกลือ เคมีธรรมชาติที่ใช้ย้อมผ้า - ชุมชนบ้านเมืองหลวง จ.ศรีสะเกษ

มินิซีรีส์ เฉดสีดำ

"มองเรื่องของ 'สี' ที่เป็นนามธรรม ให้กลายเป็นเรื่องของ 'คน' และ 'ภูมิปัญญา'"

"สีดำ" ในความเข้าใจทั่วไปอาจเชื่อมโยงกับความเศร้าหรือการไว้ทุกข์ ขณะเดียวกันในโลกของแฟชั่นกลับให้ความรู้สึกเรียบหรู ทว่าเมื่อมองผ่านเลนส์ของชุมชน "สีดำ" นับเป็นหนึ่งในสีของภูมิปัญญา ที่สั่งสมประสบการณ์การทำความเข้าใจธรรมชาติผ่านการลองผิดลองถูกของคนจากรุ่นสู่รุ่น

มินิซีรีส์ เฉดสีดำ จึงชวนผู้อ่านออกเดินทางผ่านสามเรื่องราวของชุมชนที่ต่างมีความสัมพันธ์กับ "สีดำ" ในแบบของตนเอง #ดำยางรัก งานช่างศิลป์และเครื่องเขิน, #ดำมะเกลือ เคมีธรรมชาติที่ใช้ย้อมผ้า, #ดำถ่าน กลิ่นอายควันไฟ มุมมองเหล่านี้คือการบอกเล่าถึงวิถีชุมชน การเรียนรู้ของมนุษย์ในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติอย่างเข้าใจ เชื่อมโยงวิถีชีวิต เปลี่ยนสิ่งเรียบง่ายให้กลายเป็นคุณค่า

ตอนที่ 2: ดำมะเกลือ เคมีธรรมชาติที่ใช้ย้อมผ้า - ชุมชนบ้านเมืองหลวง จ.ศรีสะเกษ

"สีดำ" ที่แฝงอยู่ในภูมิปัญญาท้องถิ่น มักเป็นมากกว่าสีของอารมณ์หรือสถานะทางสังคม เพราะเป็นสีที่เกิดขึ้นจากความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ผ่านการเรียนรู้ใช้งานเพื่อสร้างคุณค่าและมูลค่า ดังเช่นผืนผ้าทอในแถบอีสาน "สีดำ" เป็นหนึ่งในเฉดสีที่ได้จากการย้อมด้วยพืชท้องถิ่น

ชุมชนบ้านเมืองหลวง อำเภอห้วยทับทัน จังหวัดศรีสะเกษ คือหนึ่งในหมุดหมายสำคัญที่ยังคงรักษาภูมิปัญญานี้ไว้อย่างดี ชุมชนอีสานที่มีฐานทรัพยากรจากป่าและพื้นที่เกษตรแห่งนี้ จึงมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับพืชพื้นถิ่นอย่าง "มะเกลือ" ทั้งในฐานะพืชสมุนไพรและวัตถุดิบให้สีธรรมชาติ

มะเกลือ: สูตรลับที่ส่งต่อ

มะเกลือเป็นไม้ยืนต้นที่ขึ้นอยู่ทั่วไป สำหรับภูมิภาคอีสานในบริเวณบ้านเมืองหลวงที่เอื้อต่อการเติบโตตามธรรมชาติ มะเกลือในบริบทนี้ถูกกล่าวถึงในฐานะวัตถุดิบที่ให้สีดำ ซึ่งติดทนนาน จากกระบวนการย้อมอย่างถูกวิธี ด้วย "สูตรลับ" ที่ส่งต่อผ่านการลงมือทำและการเรียนรู้จากรุ่นสู่รุ่น โดยการนำมะเกลือมาตำผสมกับพืชชนิดอื่น ทำให้เกิดความโดดเด่นของสีดำที่แตกต่างและมีเสน่ห์

สีดำ: วิถีที่ค่อยเป็นค่อยไป

การย้อมผ้าด้วยมะเกลือเป็นกระบวนการที่ไม่ใช้สารเคมีแต่ต้องอาศัยเวลา ความอดทน และความเข้าใจธรรมชาติ โดยจะต้องย้อมหลายครั้งเพื่อให้สีซึมเข้าเส้นใยอย่างสม่ำเสมอ สลับกับการนำไปลงโคลนเพื่อเพิ่มความนุ่มนวลให้เส้นใย ไม่แข็งกระด้างจากยางมะเกลือ การรอจังหวะให้สีแห้งและการตากผ้าครั้งแล้วครั้งเล่าในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมก็ล้วนมีผลต่อเฉดสีที่ได้ เมื่อผ้าไหมเก็บที่ผ่านการทออย่างประณีต ถูกย้อมจนดำสนิท และอบสมุนไพรให้มีกลิ่นหอม ช่างฝีมือจะนำมาตัดเย็บและเติมเต็มความสมบูรณ์ด้วยการ "แซวผ้า" หรือ "แส่วผ้า" ศิลปะการปักลวดลายด้วยด้ายสีสดใสตามความชำนาญของผู้ปัก รอยปักเหล่านี้เสมือนการแต้มสีสันและชีวิตชีวาลงบนพื้นหลังสีดำที่สะท้อนถึงความคิดสร้างสรรค์อย่างไม่มีที่สิ้นสุด

สีดำจากมะเกลือสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ จากการใช้ทรัพยากรอย่างรู้คุณค่า ที่ต้องอาศัยเวลา ความอดทน และความเข้าใจ มากกว่าการเร่งรีบ สีดำนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงเฉดสีบนผืนผ้า แต่เป็นการถ่ายทอดเรื่องราวของชุมชนบ้านเมืองหลวงผ่านการทอและย้อมทุกเส้นใยด้วยความตั้งใจของชุมชน

รู้จักชุมชน "บ้านเมืองหลวง" เพิ่มเติม: https://wikicommunity.sac.or.th/community/3068

รู้จัก "มะเกลือ" เพิ่มเติม: https://shorturl.at/OMHed

สุธาสินี บุญเกิด: เขียน