ดำถ่าน กลิ่นอายควันไฟ - ชุมชนบ้านเขายี่สาร จ.สมุทรสงคราม

มินิซีรีส์ เฉดสีดำ

“มองเรื่องของ ‘สี’ ที่เป็นนามธรรม ให้กลายเป็นเรื่องของ ‘คน’ และ ‘ภูมิปัญญา’”

“สีดำ” ในความเข้าใจทั่วไปอาจเชื่อมโยงกับความเศร้าหรือการไว้ทุกข์ ขณะเดียวกันในโลกของแฟชั่นกลับให้ความรู้สึกเรียบหรู ทว่าเมื่อมองผ่านเลนส์ของชุมชน “สีดำ” นับเป็นหนึ่งในสีของภูมิปัญญา ที่สั่งสมประสบการณ์การทำความเข้าใจธรรมชาติผ่านการลองผิดลองถูกของคนจากรุ่นสู่รุ่น

มินิซีรีส์ เฉดสีดำ จึงชวนผู้อ่านออกเดินทางผ่านสามเรื่องราวของชุมชนที่ต่างมีความสัมพันธ์กับ “สีดำ” ในแบบของตนเอง #ดำยางรัก งานช่างศิลป์และเครื่องเขิน, #ดำมะเกลือ เคมีธรรมชาติที่ใช้ย้อมผ้า, #ดำถ่าน กลิ่นอายควันไฟ มุมมองเหล่านี้คือการบอกเล่าถึงวิถีชุมชน การเรียนรู้ของมนุษย์ในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติอย่างเข้าใจ เชื่อมโยงวิถีชีวิต เปลี่ยนสิ่งเรียบง่ายให้กลายเป็นคุณค่า

ตอนที่ 3: ดำถ่าน กลิ่นอายควันไฟ - ชุมชนบ้านเขายี่สาร จ.สมุทรสงคราม

“สีดำ” บนพื้นฐานของวัฒนธรรมและวิถีชีวิตไม่ได้ปรากฏอยู่แต่บนผืนผ้า หรืองานหัตถศิลป์ หากยังซ่อนอยู่ในความคุ้นเคยของทุกวัน ในเช้าที่เร่งรีบ เราต่างคุ้นชินกับกลิ่นหอมของหมูปิ้งบนเตาถ่านตามร้านรถเข็น หรือในมื้อเย็นไก่ย่างหนังกรอบบนรถส้มตำสามล้อ ซึ่งต่างมีกลิ่นและรสสัมผัสจากเตาถ่านอันเป็น “ซิกเนเจอร์” ที่ทำให้อาหารธรรมดามีความพิเศษเฉพาะตัว

ในวันที่เทคโนโลยีรุดหน้า พร้อมกับความต้องการสะดวกสบาย ถ่านไม้อาจดูเป็นตัวเลือกท้าย ๆ ที่ใช้สำหรับหุงต้มหรือให้ความร้อน ทว่าความหลงใหลในอรรถรสเมนูจานย่าง จาก “ถ่านไม้โกงกาง” นี้ คือผลผลิตจากวิถีภูมิปัญญาที่เปลี่ยนไม้ให้กลายเป็นพลังงาน หมุดหมายสุดท้ายของมินิซีรีส์ เฉดสีดำ ที่จะพาไปรู้จัก ชุมชนบ้านเขายี่สาร จังหวัดสมุทรสงคราม

ถ่านไม้ที่ไม่ได้เริ่มจากการเผา แต่เริ่มจากการปลูก

บ้านเขายี่สารตั้งอยู่บนที่ดอนท่ามกลางระบบนิเวศป่าชายเลน โดยมีคลองเป็นเส้นทางเชื่อมออกสู่ทะเล ที่ดึงดูดผู้คนให้แวะเวียนเรื่อยมา เมื่อการคมนาคมเปลี่ยนแปลงและเศรษฐกิจย่านการค้าซบเซาลง อาชีพค้าฟืนจึงกลายเป็นรายได้ของชุมชนในขณะนั้นแทน กระทั่งนำความรู้ด้านการผลิตถ่านจากคนจีน แถบอำเภอกันตัง จังหวัดตรัง มาปรับใช้ในชุมชน จนเกิดการผลิต “ถ่านไม้โกงกาง” คุณภาพดีที่สร้างรายได้มากขึ้น จากผืนป่าที่เคยปลูกเพื่อตัดฟืนส่งขาย เปลี่ยนเป็นสวนโกงกางเพื่อทำถ่าน จนเกิดเป็นวิถีของการ ปลูก-ตัด-เผา-จำหน่าย สิ่งสำคัญคือ การผลิตถ่านที่นี่ไม่ได้เริ่มจากการเผา แต่เริ่มจากการปลูกและจัดการพื้นที่ป่าหมุนเวียน ชาวบ้านปลูกโกงกางทดแทนอย่างเป็นระบบ รอให้ไม้เติบโตจึงตัดมาใช้ ถ่านบ้านยี่สารจึงเป็นผลลัพธ์จากการวางแผนจัดการและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรที่ยั่งยืน

ภูมิปัญญาชุมชนและการผลิตถ่าน

การเปลี่ยนไม้โกงกางให้กลายเป็นก้อนถ่านคุณภาพคือวิถีที่สืบทอดกันมา โดยมีเตาทรงโดมขนาดใหญ่ไว้เผาและอบไม้โกงกาง ลักษณะเป็นครึ่งวงกลมก่อด้วยอิฐ การผลิตเริ่มจากการจัดเรียงไม้เข้าเตาอย่างเป็นระเบียบเพื่อให้ความร้อนกระจายได้ทั่วถึง ซึ่งต้องใช้ความชำนาญในการสังเกตสีและกลิ่นของควันไฟที่ระบายออกมาจากปล่องอากาศ เพื่อควบคุมอุณหภูมิภายในเตาให้ไม้ค่อย ๆ คายความชื้นและเปลี่ยนสภาพเป็นถ่านโดยไม่กลายเป็นเถ้า กว่าค่อนเดือนของการรอคอยและควบคุมเตาอย่างพิถีพิถันในทุกขั้นตอนการผลิต ทำให้ได้ถ่านไม้ที่ไม่แตกปะทุง่าย ขี้เถ้าน้อยและให้ความร้อนที่เสถียร นี่คือองค์ความรู้ที่ส่งต่อกันมา และเป็นเหตุผลว่าทำไมถ่านไม้โกงกางจากเขายี่สารมีคุณภาพ และยังคงเป็นส่วนสำคัญที่สร้างความพิเศษให้กับมื้ออาหาร แม้วิธีการจะเปลี่ยนไปมากเพียงใดก็ตาม

มินิซีรีส์ เฉดสีดำ ทั้งสามเรื่องราว

#ดำยางรัก งานช่างศิลป์และเครื่องเขิน - ชุมชนวัดนันทาราม จ.เชียงใหม่

#ดำมะเกลือ เคมีธรรมชาติที่ใช้ย้อมผ้า - ชุมชนบ้านเมืองหลวง จ.ศรีสะเกษ

#ดำถ่าน กลิ่นอายควันไฟ - ชุมชนบ้านเขายี่สาร จ.สมุทรสงคราม

ต่างพาเราไปสู่ภาพของ “สีดำ” ที่สะท้อนรากวัฒนธรรม ภูมิปัญญา ของชุมชนที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน ที่ต่างบอกเล่าเรื่องของคนที่รู้จักอยู่ร่วมกับธรรมชาติ ด้วยความเคารพและความเข้าใจ

รู้จักชุมชน “บ้านเขายี่สาร” เพิ่มเติม : https://wikicommunity.sac.or.th/community/870

รู้จัก “พิพิธภัณฑ์บ้านเขายี่สาร” เพิ่มเติม : https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/455

สุธาสินี บุญเกิด: เขียน