ชุมชนบ้านถนนแค ตั้งอยู่ในตำบลถนนใหญ่ อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี เป็นชุมชนเก่าแก่ในเขตเมืองลพบุรีที่มีประวัติการตั้งถิ่นฐานมาอย่างยาวนาน พื้นที่ดังกล่าวตั้งอยู่ไม่ไกลจากศูนย์กลางเมืองโบราณลพบุรี ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญทางประวัติศาสตร์ของภูมิภาค

ในระยะต่อมา โดยเฉพาะช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ พื้นที่ลพบุรีมีการอพยพโยกย้ายประชากรจากกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ เข้ามาตั้งถิ่นฐาน หนึ่งในนั้นคือ "ชาวไทยพวน" ซึ่งมีถิ่นกำเนิดจากเมืองพวน แขวงเชียงขวางในประเทศลาว ปัจจุบัน โดยมีการกวาดต้อนและอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานในประเทศไทยเมื่อกว่า 200 ปีก่อน ทำให้ชุมชนในพื้นที่ตำบลถนนใหญ่ รวมถึงชุมชนบ้านถนนแค มีประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทยพวน

หลักฐานที่เล่าสืบต่อกันมาในท้องถิ่นกล่าวว่า เมื่อประมาณ พ.ศ. 2369 มีพระภิกษุรูปหนึ่งชื่อ พระภิกษุหล้า หรือ "ครูบานาวา" ได้ธุดงค์จากเมืองพวนเชียงขวาง เพื่อติดตามญาติพี่น้องที่อพยพเข้ามาอยู่ในลพบุรีก่อนแล้ว ต่อมาท่านได้พบกับญาติพี่น้องและชักชวนชาวบ้านร่วมกันตั้งถิ่นฐานที่หมู่บ้านทราย อำเภอเมืองลพบุรี และได้ร่วมกันสร้างวัดบ้านทรายขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2379 พร้อมทั้งขุดบ่อน้ำไว้ใช้ในชุมชน

หลังจากชาวบ้านทรายตั้งถิ่นฐานอยู่ประมาณ 20 ปี พื้นที่เริ่มคับแคบ ครูบานาวาจึงออกธุดงค์แสวงหาพื้นที่ใหม่ กระทั่งใน พ.ศ. 2399 ได้พบแหล่งน้ำขนาดใหญ่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ เรียกว่า "วังเดือนห้า" อยู่ห่างจากที่ตั้งเดิมประมาณ 28 กิโลเมตร จึงชักชวนชาวบ้านอพยพไปตั้งถิ่นฐานใหม่ และสร้างวัดบ้านทรายขึ้นอีกแห่งหนึ่ง ส่วนวัดบ้านทรายเดิมและบ่อน้ำที่ขุดไว้ได้ยกให้แก่ชุมชนบ้านถนนแคใช้ประโยชน์ต่อมา ปัจจุบันบริเวณดังกล่าวเป็นที่ตั้งของ "วัดถนนแค"  ซึ่งกลายเป็นศูนย์กลางทางศาสนาและกิจกรรมของชุมชน

แม้ปัจจุบันชุมชนจะมีการเปลี่ยนแปลงตามบริบทของสังคมเมือง แต่ชุมชนบ้านถนนแคยังคงรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชาวไทยพวนไว้ ทั้งด้านภาษา ประเพณี ความเชื่อ และความผูกพันในเครือญาติ ซึ่งสะท้อนถึงรากฐานทางประวัติศาสตร์และวิถีชีวิตของชุมชนที่สืบทอดต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

บ้านถนนแค ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ของตำบลถนนใหญ่ อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี โดยมีพื้นที่ติดต่อดังนี้

• ทิศเหนือ ติดต่อกับ ตำบลท่าแค อำเภอเมืองลพบุรี ลักษณะของพื้นที่เป็นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การทำนา เลี้ยงสัตว์ ปลูกพืชไร่ พืชสวน และการพัฒนาด้านอสังหาริมทรัพย์
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับ เทศบาลเมืองเขาสามยอด อำเภอเมืองลพบุรี ลักษณะของพื้นที่เป็นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การปลูกพืชไร่ พืชสวน และการพัฒนาด้านอสังหาริมทรัพย์
• ทิศใต้ ติดต่อกับ ตำบลทะเลชุบศร อำเภอเมืองลพบุรี ลักษณะของพื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม มีแหล่งการผลิตดินสอพอง เหมาะแก่การพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยว การพัฒนาผลิตภัณฑ์ (OTOP) และด้านอสังหาริมทรัพย์
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับ ตำบลทะเลชุบศร และพรหมมาสตร์ อำเภอเมืองลพบุรี ลักษณะของพื้นที่เป็นที่ราบลุ่ม เหมาะแก่การทำนา เลี้ยงสัตว์ ปลูกพืชไร่ พืชสวน และการพัฒนาทางด้านการเกษตรตามแนวทฤษฎีใหม่

ลักษณะภูมิประเทศ เป็นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การทำนา เลี้ยงสัตว์ พืชไร่ พืชสวน และอสังหาริมทรัพย์

ลักษณะภูมิอากาศ ลักษณะอากาศมีลักษณะร้อนชื่น อากาศเปลี่ยนแปลงไปตามฤดู ซึ่งมี 3 ฤดู ดังนี้

• ฤดูร้อน เริ่มตั้งแต่กลางเดือนกุมภาพันธ์ไปจนถึงกลางเดือนพฤษภาคม อากาศร้อนและแห้งแล้ง แต่บางครั้งอาจมีอากาศเย็น บางครั้งเกิดพายุฝนฟ้าคะนองและลมกระโชกแรง จะมีอุณหภูมิระหว่าง 35-39.9 องศาเซลเซียส ร้อนจัด มีอุณหภูมิประมาณ 40 องศาเซลเซียสขึ้นไป
• ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่กลางเดือนพฤษภาคม ฝนตกมากในช่วงเดือน พฤษภาคม-ตุลาคม ในเขตเทศบาลไม่เคยเกิดอุทกภัยรุนแรง มีฝนตกเฉลี่ยประมาณ 1,000 มิลลิเมตร 
• ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่กลางเดือนตุลาคมถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์ ในช่วงกลางเดือนตุลาคมนานราว 1-2 สัปดาห์ เป็นช่วงเปลี่ยนฤดูจากฤดูฝนเป็นฤดูหนาว อากาศแปรปรวนไม่แน่นอน อาจเริ่มมีอากาศเย็นหรืออาจยังมีฝนฟ้าคะนอง อากาศหนาวอุณหภูมิต่ำสุด ประมาณ 20 องศา

ลักษณะของดิน ลักษณะดินโดยทั่วไปเป็นดินร่วน พื้นราบเหมาะแก่การทำการเกษตร

สภาพทางสังคม

1. การศึกษา โรงเรียนประถมศึกษา 1 แห่ง ได้แก่ โรงเรียนวัดถนนแค
2. สาธารณสุข มีหน่วยงานด้านสาธารณสุข ได้แก่ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ตำบลถนนใหญ่ จำนวน 1 แห่ง

การไฟฟ้า

การขยายเขตไฟฟ้า ปัจจุบันมีไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือน คิดเป็น 100 เปอร์เซ็นต์ ปัญหาคือไฟฟ้าส่องสว่างทางหรือที่สาธารณะยังไม่สามารถดำเนินการครอบคลุมพื้นที่ได้ทั้งหมดเนื่องจากพื้นที่ที่มีความต้องการให้ติดตั้งไฟฟ้าส่องสว่างนั้นยังไม่เป็นที่สาธารณะ ตำบลถนนใหญ่จึงไม่สามารถดำเนินการได้เช่นเดียวกับถนน ปัจจุบันในเขตเทศบาลตำบลมีไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือน

การประปา

การประปา เทศบาลตำบลถนนใหญ่มีกิจการประปาเป็นของตนเอง สามารถให้บริการได้ครอบคลุมทุกหลังคาเรือน คิดเป็น 100 เปอร์เซ็นต์ และมีน้ำใช้ตลอดทั้งปี ปัจจุบันตำบลถนนใหญ่ยังไม่ประสบปัญหาการขาดแคลนน้ำสามารถที่จะจัดหาน้ำดิบสำหรับผลิตประปาให้ชุมชนได้

เส้นทางคมนาคม

ในเขตตำบลถนนใหญ่มีเส้นทางคมนาคมในพื้นที่ตำบลถนนใหญ่ที่เป็นถนนคอนกรีตเสริมเหล็ก ร้อยละ 70 เป้าหมายคือต้องการให้ได้มากกว่านี้หรือร้อยละ 100 โดยผู้บริหารมีนโยบายที่จะดำเนินการก่อสร้างถนนคอนกรีตเสริมเหล็กทุกสาย ปัญหาคือเทศบาลตำบลถนนใหญ่ไม่สามารถดำเนินการได้เนื่องจากพื้นที่ยังไม่เป็นที่สาธารณะ จะดำเนินการได้ก็ต่อเมื่อต้องเป็นที่สาธารณะ

ข้อมูลจากสถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน) ของสำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง ระบุว่า พื้นที่เทศบาลตำบลถนนใหญ่ ตำบลถนนใหญ่ อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี หมู่ที่ 3 บ้านถนนแค ณ เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2568 มีประชากรรวมทั้งสิ้น 1,419 คน แบ่งเป็นเพศชาย 646 คน และเพศหญิง 773 คน ในขณะเดียวกัน ในพื้นที่หมู่ที่ 4 บ้านถนนแค มีประชากรรวมทั้งสิ้น 1,087 คน โดยแบ่งเป็นเพศชาย 508 คน และเพศหญิง 579 คน

ชาวไทยพวนในชุมชนถนนแคปัจจุบันมีโครงสร้างทางเศรษฐกิจ และอาชีพที่ปรับตัวตามบริบทของสังคมเมือง จากเดิมที่บรรพบุรุษประกอบอาชีพเกษตรกรรม โดยเฉพาะการทำนาเป็นอาชีพหลัก ปัจจุบันประชาชนส่วนใหญ่หันมาประกอบอาชีพรับจ้างทั่วไป ค้าขายขนาดเล็ก และประกอบอาชีพอิสระภายในชุมชน นอกจากนี้ ยังมีประชาชนบางส่วนประกอบอาชีพรับราชการ พนักงานบริษัท และแรงงานในภาคอุตสาหกรรม โดยเดินทางไปทำงานในพื้นที่ใกล้เคียง เช่น จังหวัดสระบุรี พระนครศรีอยุธยา และกรุงเทพมหานคร

ในระดับชุมชน ยังมีการรวมตัวของคนในพื้นที่ผ่านองค์กรและกลุ่มกิจกรรมต่าง ๆ เช่น คณะกรรมการชุมชน กลุ่มสตรี กลุ่มผู้สูงอายุ และ "เครือข่ายทางวัฒนธรรมของชาวไทยพวน" ซึ่งมีบทบาทในการจัดกิจกรรมทางสังคม และวัฒนธรรม เช่น การสืบสานประเพณีกำฟ้า และกิจกรรมทางศาสนาที่วัดในชุมชน 

กิจกรรมทางเศรษฐกิจ

วิถีชีวิตทางเศรษฐกิจของชาวไทยพวน "ชุมชนถนนแค" ในอดีตมีพื้นฐานอยู่บน ระบบเกษตรกรรม โดยเฉพาะการทำนาเป็นอาชีพหลักของครัวเรือน  โดยทั่วไปในช่วงต้นฤดูฝนประมาณเดือนพฤษภาคม-มิถุนายน จะเริ่มเตรียมพื้นที่นาและไถดินเพื่อเตรียมเพาะปลูก จากนั้นในช่วงเดือนมิถุนายน-กรกฎาคมจะเป็นช่วงหว่านข้าวหรือปักดำ เมื่อเข้าสู่ช่วงเดือนสิงหาคม-กันยายน จะเป็นการดูแลรักษานา จนกระทั่งถึงช่วงปลายปีประมาณเดือนพฤศจิกายน-ธันวาคม จึงเป็นฤดูเก็บเกี่ยวผลผลิตข้าว โดยการทำนามักเป็นหน้าที่ของผู้ชาย ขณะที่ผู้หญิงมีบทบาทสำคัญในการดูแลบ้านเรือน เลี้ยงดูสมาชิกในครอบครัว และจัดการงานภายในครัวเรือน 

กิจกรรมทางสังคม วัฒนธรรม และศาสนา ในรอบปีชุมชนบ้านถนนแค มีวิถีชีวิตทางวัฒนธรรมร่วมกัน โดยมีอัตลักษณ์โดดเด่น ได้แก่

ประเพณีกําฟ้า

ประเพณีกำฟ้าเป็นกิจกรรมทางวัฒนธรรมและศาสนาที่สำคัญของชาวไทยพวน ในชุมชนบ้านถนนแค อำเภอเมืองลพบุรี โดยจัดขึ้นเป็นประจำทุกปีใน วันขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 ตามปฏิทินจันทรคติ คำว่า "กำฟ้า" หมายถึงการเคารพบูชาฟ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์บนท้องฟ้า ซึ่งชาวไทยพวนเชื่อว่าเป็นผู้ดลบันดาลให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล อันเป็นปัจจัยสำคัญต่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรมของชุมชน

ภายในพิธีจะมีการประกอบพิธีกรรมทางความเชื่อ เช่น การตั้งบายศรีและการกล่าวขอพรต่อเทวดาผู้รักษาฟ้า เพื่อความเป็นสิริมงคลและความอุดมสมบูรณ์ของบ้านเมือง นอกจากนี้ยังมีกิจกรรมทางวัฒนธรรมที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชาวไทยพวน เช่น การแสดงศิลปวัฒนธรรมของเยาวชน การแสดงเพลงและดนตรีของชาติพันธุ์ไทยพวน การรำวงพื้นบ้าน รวมถึงการแสดงชุดพิเศษที่นำเสนอเรื่องราวและวิถีชีวิตของชุมชนไทยพวน

ทุนวัฒนธรรมหรือภูมิปัญญาท้องถิ่น

การแต่งกาย

การแต่งกาย ของชาวไทยพวน "ชุมชนถนนแค" ในปัจจุบันได้เปลี่ยนแปลงไปจากอดีต โดยมีการแต่งกายตามแบบสมัยนิยม ยกเว้นผู้สูงอายุบางคนก็ยังแต่งกายแบบเดิม แต่ทางโรงเรียนวัดถนนแค ก็ยังมีการให้นักเรียนแต่งกายชุดไทยพวน ในเทศกาลสําคัญ ๆ ของประเพณีชาวไทยพวน

วัดถนนแค

วัดถนนแคเป็นศาสนสถานสำคัญของชุมชนบ้านถนนแค สร้างขึ้นเป็นวัดตั้งแต่ พ.ศ. 2374 โดยมีชื่อเรียกตามชื่อหมู่บ้าน เดิมเรียกว่า "วัดถนนแคว" เนื่องจากหมู่บ้านตั้งอยู่บริเวณถนนสายย่อยที่แยกออกมาจากถนนใหญ่ ต่อมาชื่อได้เพี้ยนเป็น "วัดถนนแค" และ "บ้านถนนแค" ดังที่เรียกกันในปัจจุบัน อีกทั้งชาวบ้านบางส่วนยังเรียกวัดแห่งนี้ว่า "วัดเชียงงา" ตามถิ่นฐานเดิมของชาวไทยพวนที่อพยพมาจากบ้านเชียงงา เมืองพวน

ในอดีตบริเวณใกล้เคียงเคยมีวัดบ้านทรายตั้งอยู่ โดยทั้งสองวัดอยู่ในเขตพื้นที่ใกล้กันและเคยอยู่ภายใต้การดูแลของพระครูบานาวา ต่อมาเมื่อชาวบ้านทรายอพยพไปตั้งถิ่นฐานที่อำเภอบ้านหมี่ วัดทั้งสองจึงถูกรวมเป็นวัดเดียวกันในชื่อ "วัดถนนแค" และพัฒนามาเป็นศูนย์กลางของชุมชนมาจนถึงปัจจุบัน นอกจากนี้ วัดยังมีบทบาทด้านการศึกษา โดยเปิดสอนพระปริยัติธรรมตั้งแต่ พ.ศ. 2458 และเคยเป็นสถานที่จัดตั้งโรงเรียนประถมศึกษาแห่งแรกของชุมชน

ปัจจุบันวัดถนนแคจึงถือเป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวบ้านและชาวไทยพวนในชุมชน อีกทั้งยังเป็นพื้นที่สำคัญในการจัดกิจกรรมทางศาสนา ประเพณี และการสืบสานวัฒนธรรมของชาวไทยพวน เช่น การจัดงานประเพณีและกิจกรรมทางวัฒนธรรมของชุมชน 

ชาวไทยพวนในชุมชนถนนแค ใช้ภาษาทั้งภาษาไทยกลางและภาษาไทยพวน โดยภาษาไทยกลางมักใช้ในการสื่อสารกับบุคคลภายนอกหรือคนต่างถิ่น ขณะที่ภาษาไทยพวนจะใช้ในการสื่อสารภายในกลุ่ม และในชีวิตประจำวันของคนในชุมชน

กรมการปกครอง สำนักบริหารการทะเบียน. (2568). สถิติจำนวนประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน). สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://stat.bora.dopa.go.th/

สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี. (ม.ป.ป.). ประเพณีกำฟ้า. สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://library.tru.ac.th/aritc/index.

สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดลพบุรี. (2566). ประเพณีกำฟ้าของชาวไทยพวนบ้านถนนแค จังหวัดลพบุรี. สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://lopburi.prd.go.th/th/

วีรชัย สิงห์คา. (2562). การศึกษาวัฒนธรรมและประเพณีไทยพวน: กรณีศึกษาชุมชนบ้านถนนแค ตำบลถนนแค อำเภอเมือง จังหวัดลพบุรี. วารสารบริหารธุรกิจและศิลปศาสตร์ราชมงคลล้านนา, 7(1), 15-25. https://so05.tci-thaijo.org/index.

องค์การบริหารส่วนตำบลถนนใหญ่. (ม.ป.ป.). สภาพทั่วไป. สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://www.thanonyai.go.th/

ClassStart. (ม.ป.ป.). วัดถนนแค. สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://books.classstart.org/